{"id":225,"date":"2022-02-22T11:28:51","date_gmt":"2022-02-22T10:28:51","guid":{"rendered":"http:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/?p=225"},"modified":"2022-09-19T10:47:35","modified_gmt":"2022-09-19T08:47:35","slug":"225","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/?p=225","title":{"rendered":"Karnawa\u0142 &#8211; czas kobiet"},"content":{"rendered":"<p>Jakub Piwo\u0144ski, kulturoznawca, i Tomasz Rak, etnolog, rozmawiaj\u0105 o dawnych i wsp\u00f3\u0142czesnych tradycjach karnawa\u0142u. Jak d\u0142ugo trwa? Jakie s\u0105 jego najbardziej charakterystyczne zwyczaje? Co kryje si\u0119 pod jego nazw\u0105? I w ko\u0144cu &#8211; dlaczego karnawa\u0142 to czas kobiet? Mi\u0119dzy innymi te w\u0142a\u015bnie zagadnienia zosta\u0142y poruszone w rozmowie. \u00a0<\/p>\r\n<p><iframe src=\"https:\/\/anchor.fm\/muzeum-leszno\/embed\/episodes\/Karnawa---czas-kobiet-e1eo7kq\" width=\"600px\" height=\"102px\" frameborder=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe><\/p>\n<h2>Transkrypcja odcinka<\/h2>\n<p><em>Karnawa\u0142- czas kobiet <\/em><\/p>\n<p>R1: To jest podcast Muzeum Okr\u0119gowego w Lesznie.<\/p>\n<p>Jakub Piwo\u0144ski: Czym jest karnawa\u0142 jakie s\u0105 jego tradycje? Jakie s\u0105 jego zwyczaje? Jakie s\u0105 jego ramy czasowe? A przede wszystkim dlaczego mo\u017cna nazywa\u0107 go czasem kobiet? Tego dowiecie si\u0119 s\u0142uchaj\u0105c rozmowy z Tomkiem Rakiem, etnologiem z Muzeum Okr\u0119gowego w Lesznie.<\/p>\n<p>Witam Pa\u0144stwa w kolejnym odcinku podcastu, muzealnego podcastu. Dzisiaj moim go\u015bciem jest Tomasz Rak, etnolog z Muzeum Okr\u0119gowego w Lesznie. Cze\u015b\u0107 Tomku!<\/p>\n<p>Tomasz Rak: Dzie\u0144 dobry.<\/p>\n<p>Ja nazywam si\u0119 Jakub Piwo\u0144ski, jestem kulturoznawc\u0105. Ju\u017c mieli\u015bcie mnie okazj\u0119 s\u0142ysze\u0107 kilka razy. Rozmawia\u0142em w poprzednich odcinkach z moimi go\u015b\u0107mi. Tym razem postanowi\u0142em porozmawia\u0107 z koleg\u0105, etnologiem i tematem naszej rozmowy dzisiaj jest karnawa\u0142. Jako, \u017ce jest to czas, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie trwa. Powiedz nam Tomku tak wst\u0119pnie, \u017ceby\u015bmy si\u0119 nie pomylili, \u017ceby\u015bmy dobrze wiedzieli w jakich ramach czasowych powinni\u015bmy funkcjonowa\u0107 je\u015bli m\u00f3wimy o karnawale. Jak to dok\u0142adnie wygl\u0105da?<\/p>\n<p>TR: Naturalnie. Karnawa\u0142 przypada zawsze na prze\u0142omie zimy i wiosny, jest okresem ruchomym, poniewa\u017c zale\u017cny jest od terminu \u015awi\u0105t Wielkanocnych, a jak wiemy \u015awi\u0119ta Wielkanocne s\u0105 ruchome. Generalnie s\u0105 to miesi\u0105ce: stycze\u0144, luty, pocz\u0105tek marca. W tym roku 2022, karnawa\u0142 jest dosy\u0107 d\u0142ugi. Wypada to ponad 50 dni. Zaczyna si\u0119 r\u00f3\u017cnie. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych badaczy kultury od 1 stycznia, wed\u0142ug innych od dnia \u015bwi\u0119ta Trzech Kr\u00f3li, czyli od 6 stycznia i trwa do pocz\u0105tku Wielkiego Postu.<\/p>\n<p>JP: Do Wielkiego Postu, tak.<\/p>\n<p>TR: Czyli do \u015arody Popielcowej.<\/p>\n<p>JP: Zwanej potocznie czy tam jakby mamy to dzi\u015b w okolicach tego dnia czy w tym dniu, t\u0142usty czwartek nast\u0119puj\u0119 tak?<\/p>\n<p>TR: Tak.<\/p>\n<p>JP: Wiemy ju\u017c w jakich ramach czasowych funkcjonuje karnawa\u0142. To mo\u017ce kilka s\u0142\u00f3w te\u017c o tym sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 ta nazwa w og\u00f3le? Jak wygl\u0105da geneza nazwy karnawa\u0142? Bo z tego co uda\u0142o mi si\u0119 wyczyta\u0107 je\u015bli spojrzymy na \u0142aci\u0144sk\u0105 etymologi\u0119, no to gdzie\u015b tam jest zach\u0119ta do po\u017cegnania mi\u0119sa. Zgadza si\u0119?<\/p>\n<p>TR: Tak. To jest dos\u0142owne t\u0142umaczenie, poniewa\u017c s\u0142owo pochodzi z \u0142aciny jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142e\u015b, <em>carnevale<\/em>. <em>Carne<\/em> to jest mi\u0119so w j\u0119zyku w\u0142oskim, jak r\u00f3wnie\u017c po \u0142acinie, a jako, \u017ce tradycje karnawa\u0142owe, te kt\u00f3re znamy przysz\u0142y do Polski z kr\u0119gu kultury \u015br\u00f3dziemnomorskiej, poniewa\u017c si\u0119gaj\u0105 swoimi korzeniami staro\u017cytnej Grecji i staro\u017cytnego Rzymu, wi\u0119c jest to \u201epo\u017cegnanie mi\u0119sa\u201d dos\u0142owne t\u0142umaczenie. Natomiast nie jest to jedyna etymologia tej nazwy, poniewa\u017c niekt\u00f3rzy badacze wywodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c t\u0105 nazw\u0119 od s\u0142\u00f3w <em>carrus navalis. <\/em>To by\u0142o \u015bwi\u0119to na cze\u015b\u0107 rzymskiego boga Bachusa, ale tak\u017ce bogini Izydy, kiedy\u015b obchodzone w staro\u017cytnym Rzymie. Dos\u0142ownie to znaczy \u201eukwiecona \u0142\u00f3d\u017a\u201d. Jest to do\u015b\u0107 egzotyczna nazwa z pewno\u015bci\u0105 dla wszystkich. Chodzi o to, \u017ce w\u0142a\u015bnie w tym okresie karnawa\u0142u, czyli na prze\u0142omie zimy i wiosny, bo takie korowody przebiera\u0144c\u00f3w z ukwiecon\u0105 \u0142odzi\u0105 sz\u0142y ulicami staro\u017cytnego Rzymu, rzucano kwiatami, bawiono si\u0119 powszechnie. I te\u017c niekt\u00f3rzy badacze z tego okre\u015blenia wywodz\u0105 nazw\u0119 karnawa\u0142. Spolszczon\u0105 nazw\u0119 karnawa\u0142, dodam.<\/p>\n<p>JP: Wiec m\u00f3wimy tutaj o takim momencie, w kt\u00f3rym na pocz\u0105tku roku pojawi\u0142a si\u0119 jakby okazja do tego \u017ceby si\u0119 bawi\u0107 i jakby ta zabawa mia\u0142a odbywa\u0107 si\u0119 przed momentem Wielkiego Postu. Czyli mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jakby karnawa\u0142 jest takim czasem, w kt\u00f3rym ludzie mieli zaszale\u0107. Tak? Dobrze rozumiem?<\/p>\n<p>TR: Tak, tak w du\u017cym skr\u00f3cie tak.<\/p>\n<p>JP: M\u00f3wi\u0105c wprost. Ja sobie zawsze przed oczami stawiam ten obraz \u201eWalka karnawa\u0142u z postem\u201d. Jakby to jest taki moment, w kt\u00f3rymi stykaj\u0105 si\u0119 przeciwie\u0144stwa. Tak to troch\u0119 rozumiem, \u017ce je\u017celi pewne rzeczy s\u0105 wstrzymywane, gdzie\u015b takie nasze zap\u0119dy r\u00f3\u017cnego rodzaju czy te\u017c jakby kultura chrze\u015bcija\u0144ska troch\u0119 trzyma nas w ryzach je\u015bli chodzi o pewne ograniczenia itd. z grzechem na czele itd. To rozumiem, \u017ce karnawa\u0142 jest takim momentem, w kt\u00f3rym po prostu pewne jakby nasze zmys\u0142y, instynkty maj\u0105 da\u0107 si\u0119 ponie\u015b\u0107. Dobrze rozumiem?<\/p>\n<p>TR: Tak, tak. Dok\u0142adnie. Tym nie mniej tu du\u017co dosy\u0107 m\u00f3wi\u0142e\u015b o chrze\u015bcija\u0144stwie i o Wielkim Po\u015bcie, ale nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w obrz\u0119dowo\u015bci dorocznej, tej dawnej, tradycyjnej obrz\u0119dowo\u015bci okres karnawa\u0142u jest\u00a0 takim okresem w\u015br\u00f3d, kt\u00f3rego badacze doszukuj\u0105 si\u0119 najwi\u0119cej pierwiastk\u00f3w przedchrze\u015bcija\u0144skich, najwi\u0119cej przetrwa\u0142o, poniewa\u017c liturgicznie ten okres nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z \u017cadnym jakim\u015b wydarzeniem biblijnym, \u015bwi\u0119tem chrze\u015bcija\u0144skim.<\/p>\n<p>JP: No wi\u0119c w\u0142a\u015bnie.<\/p>\n<p>TR: Te\u017c nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce s\u0142owo karnawa\u0142 jest w naszym kr\u0119gu kulturowym- Wschodniej S\u0142owia\u0144szczyzny, wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c Polski, obcym s\u0142owem. Ono przyby\u0142o dopiero z kr\u00f3low\u0105 Bon\u0105 Sforz\u0105 i upowszechni\u0142o si\u0119 przede wszystkim w wy\u017cszych warstwach spo\u0142ecze\u0144stwa w\u015br\u00f3d magnaterii, szlachectwa, mieszczan, duchowie\u0144stwa. Natomiast ludzie na dawnej, polskiej wsi tradycyjnej nie znali s\u0142owa karnawa\u0142. Mamy badania, kwestionariusze badawcze prowadzone przez dawnych ludoznawc\u00f3w, etnograf\u00f3w, w kt\u00f3rych ludno\u015b\u0107 wiejska jasno i wyra\u017anie m\u00f3wi\u0142a, \u017ce s\u0142owo karnawa\u0142 jest im obce. Funkcjonowa\u0142o inne s\u0142owo okre\u015blaj\u0105ce ten okres roku, mianowicie \u201ezapusty\u201d. Pochodzi ono od staropolskiego s\u0142owa \u201eodpu\u015bci\u0107\u201d, \u201epu\u015bci\u0107\u201d i chodzi tu przede wszystkim zar\u00f3wno o dos\u0142owne jak i symboliczne puszczenie pewnych norm. Pewnego takiego mo\u017cna powiedzie\u0107 gorsetu kulturowego, czego\u015b bardzo silnego, pewnych konwenans\u00f3w, konwencji spo\u0142ecznej i kulturowej, kt\u00f3ra okre\u015bla\u0142a spos\u00f3b zachowania ludzi. W czasie karnawa\u0142u nale\u017ca\u0142o to uczci\u0107, wr\u0119cz by\u0142o to wskazane. Dlatego m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o \u015bwiecie odwr\u00f3conym, \u015bwiecie na opak, \u015bwiecie do g\u00f3ry nogami. Wszystko by\u0142o dozwolone.<\/p>\n<p>JP: Wiesz co ja mo\u017ce takie nawi\u0105zanie do popkultury ja teraz z synem ogl\u0105dam tak\u0105 bajk\u0119 \u201ePsi patrol\u201d i tam w jednym odcinku, to jest bajka, kt\u00f3ra opowiada o dru\u017cynie walecznych piesk\u00f3w. W jednym z odcink\u00f3w, w miasteczku, kt\u00f3re chroni\u0105, nie pami\u0119tam, pod wp\u0142ywem chyba jaki\u015b magicznych wydarze\u0144 czy chyba snu jednego z ps\u00f3w, wszystko si\u0119 dzieje w miasteczku na opak. Pani burmistrz zamiast nie wiem prowadzi\u0107 swojego psa, pies prowadzi j\u0105 albo samochody s\u0105 prowadzone po drugiej stronie ulicy czy zwierz\u0119ta je prowadz\u0105. Wszystko si\u0119 dzieje na odwr\u00f3t jakby \u015bwiat si\u0119 dzieje na odwr\u00f3t i troch\u0119 mi si\u0119 to skojarzy\u0142o to co ogl\u0105da\u0142em z nasz\u0105 rozmow\u0105 wcze\u015bniej o karnawale jak w\u0142a\u015bnie zasugerowa\u0142e\u015b, \u017ce to jest tak naprawd\u0119 wszystko jakby \u015bwiat stoi na g\u0142owie wtedy w tym okresie. Nie? Dok\u0142adnie to chyba o to chodzi, nie?<\/p>\n<p>TR: Tak, tak.<\/p>\n<p>JP: I te\u017c mo\u017ce przejd\u017amy teraz do takich zwyczaj\u00f3w, do tego co jest chyba teraz najbardziej charakterystyczne, bo chyba te zwyczaje w jaki\u015b spos\u00f3b ten odwr\u00f3t maj\u0105 nam pokazywa\u0107. Mo\u017ce powiedz to co mnie najbardziej interesuje. W kogo si\u0119 mo\u017cna by\u0142o przebiera\u0107 czy sk\u0105d ten zwyczaj przebierania si\u0119 w tym okresie?<\/p>\n<p>TR: No wtedy do dawnej, polskiej wsi chodzi\u0142y pochody przebiera\u0144c\u00f3w, cz\u0119sto to by\u0142y maszkary. Ludzie przebierali si\u0119 za zwierz\u0119ta, za r\u00f3\u017cne postacie obce, ale te\u017c znane, przebierali si\u0119 za postacie r\u00f3wnie\u017c biblijne, by\u0142a \u015bmier\u0107, by\u0142 diabe\u0142, by\u0142y tzw. herody, by\u0142 policjant jako posta\u0107 nowa, kt\u00f3ra wchodzi\u0142a dopiero na wie\u015b, by\u0142 \u017byd, by\u0142 Cygan, by\u0142 dziad jako postacie kulturowe w\u0142a\u015bnie obce i dlatego w jaki\u015b spos\u00f3b nacechowane.<\/p>\n<p>JP: Czy to te\u017c dzia\u0142a\u0142o w taki spos\u00f3b, \u017ce oni przebieraj\u0105c si\u0119 w te postaci jakby chcieli okie\u0142zna\u0107 te postaci, \u017ce chcieli troch\u0119? Wiesz, \u017ce na co dzie\u0144 mogli si\u0119 ich ba\u0107, a teraz ten karnawa\u0142 daje t\u0105 sposobno\u015b\u0107 \u017ceby te l\u0119ki od\u0142o\u017cy\u0107.<\/p>\n<p>TR: Tak, tak, tak. W\u0142a\u015bciwie tutaj uchwyci\u0142e\u015b tak\u0105 jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych cech symbolicznych karnawa\u0142u. Wszystkie te zabiegi, o kt\u00f3rych wcze\u015bniej ju\u017c powiedzieli\u015bmy i jeszcze o kilku innych opowiemy. Mia\u0142y tak naprawd\u0119 na celu wed\u0142ug badaczy odgoni\u0107 strach. Odwieczny, archetypiczny strach cz\u0142owieka przed \u017cyciem na \u015bwiecie.<\/p>\n<p>JP: Przed \u015bmierci\u0105.<\/p>\n<p>TR: Przed \u015bmierci\u0105, tak. Przed przysz\u0142o\u015bci\u0105, r\u00f3wnie\u017c we\u017amy pod uwag\u0119 to, \u017ce no kiedy\u015b te kultury s\u0142owia\u0144skie by\u0142y to kultury agrarne, kultury uzale\u017cnione od wegetacji i od p\u00f3r roku, kt\u00f3re nast\u0119powa\u0142y po sobie. I to przej\u015bcie z zimy do wiosny by\u0142o okresem niebezpiecznym. Kiedy\u015b ludzie nie \u017cyli w czasie liniowym, \u017cyli w czasie kolistym, cyklicznym i nale\u017ca\u0142o w takich punktach tylko ko\u0142a co jaki\u015b czas symbolicznie odnawia\u0107 \u015bwiat, bo \u015bwiat m\u00f3g\u0142 si\u0119 po prostu sko\u0144czy\u0107. Jutro mog\u0142o nie nadej\u015b\u0107.<\/p>\n<p>JP: Po zimie mog\u0142a po prostu nie nast\u0105pi\u0107 wiosna. Po nocy m\u00f3g\u0142 nie przyj\u015b\u0107 dzie\u0144.<\/p>\n<p>TR: Zgadza si\u0119. No i jak ju\u017c wspomnieli\u015bmy o tych postaciach. Niezwykle wa\u017cn\u0105 postaci\u0105 jest tu posta\u0107 nied\u017awiedzia. By\u0142 taki zwyczaj wi\u0119kszo\u015bci region\u00f3w Polski r\u00f3wnie\u017c w Wielkopolsce- wodzenie nied\u017awiedzia to si\u0119 nazywa\u0142o. Zazwyczaj by\u0142 to ch\u0142opiec, m\u00f3g\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c m\u0119\u017cczyzna przebrany za nied\u017awiedzia, wi\u0119c mia\u0142 ko\u017cuch odwr\u00f3cony jakby na lew\u0105 stron\u0119, cz\u0119sto te\u017c mia\u0142 czap\u0119 tak\u0105 futrzan\u0105. Bywa\u0142o te\u017c, \u017ce by\u0142 po prostu owini\u0119ty s\u0142om\u0105, takimi powr\u00f3s\u0142ami s\u0142omianymi. Na sobie czasami mia\u0142 te\u017c tzw. grochowiny, czyli z grochu takie obierki. I to wodzenie nied\u017awiedzia mia\u0142o szeroki sens symboliczny, poniewa\u017c nied\u017awied\u017a w kulturze tradycyjnej uto\u017csamia si\u0142\u0119, witalno\u015b\u0107, energi\u0119, ale r\u00f3wnie\u017c odrodzenie, poniewa\u017c nied\u017awied\u017a zapada w sen zimowy, a potem wraz z wiosn\u0105 si\u0119 budzi. Wi\u0119c jakby wodzenie tego nied\u017awiedzia mia\u0142o na celu r\u00f3wnie\u017c sprowokowanie nadej\u015bcia wiosny.<\/p>\n<p>JP: Opowiedz nam o innych zwyczajach. Szczeg\u00f3lnie tych, kt\u00f3re s\u0105 takimi zwyczajami, nie tylko ten bal przebiera\u0144c\u00f3w, o kt\u00f3rym ka\u017cdy wie, o tych zwyczajach o kt\u00f3rych wiemy najmniej, o tych kt\u00f3re ju\u017c od nas odesz\u0142y. My\u015bl\u0119, \u017ce nasi s\u0142uchacze chcieliby o nich si\u0119 troch\u0119 dowiedzie\u0107.<\/p>\n<p>TR: Dobrze. No to mo\u017ce to b\u0119dzie zaskoczenie, ale nale\u017cy to wyra\u017anie powiedzie\u0107 zapusty, bonie chc\u0119 u\u017cy\u0107 s\u0142owa karnawa\u0142, bo m\u00f3wimy przede wszystkim o zapustach, czyli o takich tradycyjnych, polskich, dawnych zapustach. To przede wszystkim jest \u015bwi\u0119to kobiet. To jest \u015bwi\u0119to kobiet, jest to cecha charakterystyczna tego okresu. M\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce w tym okresie kobiety przejmuj\u0105 w\u0142adz\u0119.<\/p>\n<p>JP: I to te\u017c jakby troch\u0119 na odwr\u00f3t, mia\u0142o nawi\u0105zywa\u0107 do tej odwrotno\u015bci, przewrotno\u015bci.<\/p>\n<p>TR: Dok\u0142adnie, bo wiadomo, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci okresu roku to m\u0119\u017cczy\u017ani wiedli prym. Poniek\u0105d \u017cyjemy, \u017cyli\u015bmy w kulturze patriarchatu. Natomiast to te\u017c mo\u017cna dalekie konotacje znale\u017a\u0107, poniewa\u017c przekazy r\u00f3\u017cne archeologiczne, ale nie tylko m\u00f3wi\u0105 nam, \u017ce kiedy\u015b, kilka tysi\u0119cy lat temu, tak naprawd\u0119 w kulturach \u015bwiata panowa\u0142 matriarchat. I dopiero potem m\u0119\u017cczy\u017ani jakby symbolicznie zbuntowali si\u0119 przeciwko temu. I odt\u0105d mamy patriarchat (\u015bmiech). To co m\u00f3wi\u0119 nie jest bezpodstawne, bo poniewa\u017c no cho\u0107by wykopaliska archeologiczne, s\u0142ynna \u201eWenus z Willendorfu\u201d i r\u00f3\u017cne kobiety, figurki kobiece o takich obfitych biodrach znajdowane w wykopaliskach m\u00f3wi\u0105 nam o tym. Z reszt\u0105 badacze m\u00f3wi\u0105 tak\u017ce o wcze\u015bniejszych kulturach np. neandertalczykach, gdzie w\u0142a\u015bciwe pewne jest, \u017ce tam panowa\u0142 matriarchat. Wi\u0119c, w tym okresie wracaj\u0105c do tych zapust\u00f3w w\u0142adz\u0119 przejmowa\u0142 kobiety. Pomimo tego, \u017ce zapusty trwa\u0142y bardzo d\u0142ugo, to sama nazwa zazwyczaj odnosi si\u0119\u00a0 do ostatniego tygodnia karnawa\u0142u, czyli od t\u0142ustego czwartku, kt\u00f3ry pocz\u0105tkowa\u0142 ten tydzie\u0144 najbardziej takich rozbuchanych hulanek, zabaw, pochod\u00f3w przebiera\u0144c\u00f3w. Te\u017c charakteryzuje si\u0119 ten okres du\u017c\u0105 mnogo\u015bci\u0105 i wielorako\u015bci\u0105 zwyczaj\u00f3w. No t\u0142usty czwartek to wiadomo do tej pory kultywujemy jest to jeden z takich ostatnich zwyczaj\u00f3w zapustowych.<\/p>\n<p>JP: To jest swego rodzaju kulminacja. Tak rozumiem?<\/p>\n<p>TR: Pocz\u0105tek mo\u017ce tak kulminacji. Ujmijmy to w ten spos\u00f3b.<\/p>\n<p>JP: Rozumiem.<\/p>\n<p>TR: Pocz\u0105tek, poniewa\u017c kulminacja tak naprawd\u0119 ju\u017c przechodz\u0105c do Twojego pytania nast\u0119powa\u0142a we wtorek wieczorem, czyli przed \u015arod\u0105 Popielcow\u0105. Czyli jakby do tego ostatniego momentu posypywania g\u0142owy popio\u0142em w ko\u015bciele trzeba by\u0142o\u2026<\/p>\n<p>JP: Mo\u017cna by\u0142o broi\u0107 po prostu.<\/p>\n<p>TR: Tak, tak, tak. Mo\u017cna by\u0142o broi\u0107, mo\u017cna by\u0142o wszystko. Wszystko by\u0142o dozwolone. Wszystko mo\u017cna by\u0142o robi\u0107. Wi\u0119c no t\u0142usty czwartek wiadomo. W karnawale zwany tak\u017ce mi\u0119sopustem jest ten okres, ten ostatni tydzie\u0144 karnawa\u0142u, poniewa\u017c dos\u0142ownie t\u0142umaczymy to \u201eodpu\u015bci\u0107 mi\u0119so\u201d, odpu\u015bci\u0107 jedzenie mi\u0119sa, wi\u0119c mo\u017cna by\u0142o je\u015b\u0107 du\u017co i t\u0142usto, a wr\u0119cz wskazane to by\u0142o i tak te\u017c jedzono, szczeg\u00f3lnie na dworach szlacheckich. Przepraszam, w wiejskich cha\u0142upach, no jako \u017ce mi\u0119sa nie by\u0142o na co dzie\u0144, wi\u0119c tak samo w tym okresie go nie by\u0142o, ale wszystko kraszono t\u0142usto- olejami ro\u015blinnymi, ale tak\u017ce smalcem i jedzono du\u017co. Do tej pory wiadomo w ca\u0142ej Polsce objadamy si\u0119 t\u0142ustymi p\u0105czkami, faworkami i wszyscy to wiemy. Natomiast wracaj\u0105c do kobiet co jest niezwykle istotne by\u0142 to okres inicjacji kobiet. I ja tu teraz powiem o kilku niezwykle charakterystycznych i wa\u017cnych obrz\u0119dach zwi\u0105zanych w\u0142a\u015bnie z ostatkami, to te\u017c jest inna nazwa tych zapust\u00f3w albo kusymi dniami wr\u0119cz te\u017c jest taka nazwa. Ostatki wiadomo no jakby to o czym wcze\u015bniej m\u00f3wili\u015bmy, trzeba by\u0142o wzi\u0105\u0107 wszystko co najlepsze z tego karnawa\u0142u przed tym okresem umartwiania si\u0119, przed tym postem.<\/p>\n<p>JP: Tak jest.<\/p>\n<p>TR: Kuse dni to te\u017c tak naprawd\u0119 takie okre\u015blenie, kt\u00f3re nie wiadomo sk\u0105d si\u0119 wywodzi, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy wywodzi to od \u201ediabelskich dni\u201d. \u201eKusy\u201d to po staropolsku po prostu diabe\u0142. Wi\u0119c jest taki zwyczaj albo by\u0142 to jest w\u0142a\u015bciwie lepsze okre\u015blenie zwany \u201epodkozio\u0142kiem\u201d. Zwyczaj typowo wielkopolski, w\u0142a\u015bciwie nigdzie indziej w innych regionach geograficznych Polski nieznany. No jedynie ta cz\u0119\u015b\u0107 Kujaw granicz\u0105ca z Wielkopolsk\u0105 r\u00f3wnie\u017c ten zwyczaj by\u0142 znany. Jest to zwyczaj kobiecy.<\/p>\n<p>JP: Na czym polega\u0142?<\/p>\n<p>TR: Mnogo\u015b\u0107 form podkozio\u0142ka jest naprawd\u0119 du\u017ca w zale\u017cno\u015bci od regionu, wsi, od czas\u00f3w. Polega\u0142o to na tym, \u017ce panny na wydaniu, niezam\u0119\u017cne musia\u0142y ponie\u015b\u0107 kar\u0119 symboliczn\u0105 za to, \u017ce w tym okresie, czyli tych zapust\u00f3w w ci\u0105gu ostatniego roku nie wysz\u0142y za m\u0105\u017c, poniewa\u017c staropanie\u0144stwo by\u0142o bardzo \u017ale widziane na wsi, by\u0142o pi\u0119tnowane, spotyka\u0142o si\u0119 z takim powszechnym ostracyzmem spo\u0142ecznym, takie kobiety cz\u0119sto wyszydzano, drwiono z nich. W zwi\u0105zku z tym gospodynie, czyli kobiety, kt\u00f3re prym wiod\u0142y w tych rytua\u0142ach wczesnowiosennych, zapustnych. W cudzys\u0142owiu chcia\u0142y pobudzi\u0107, wr\u0119cz zmusi\u0107 te panny na wydaniu, m\u0142ode dziewczyny, aby co\u015b w tym kierunku poczyni\u0142y.<\/p>\n<p>JP: Ale zaraz zaraz. Przecie\u017c wie\u015b jak rozumiem by\u0142a dosy\u0107, to jest ma\u0142o populacyjny region tak jak sobie to wyobra\u017cam.<\/p>\n<p>TR: Tak to jest ma\u0142a, hermetycznie zamkni\u0119ta spo\u0142eczno\u015b\u0107.<\/p>\n<p>JP: To teraz, niejedna kobieta pewnie mia\u0142a problem \u017ceby znale\u017a\u0107 kogo\u015b, bo nawet by\u0142o to pewnie mo\u017cliwe jak rozumiem. Nie?<\/p>\n<p>TR: Tak.<\/p>\n<p>JP: A mimo to by\u0142a pi\u0119tnowana.<\/p>\n<p>TR: A mimo to by\u0142a pi\u0119tnowana, oczywi\u015bcie. Dobrze rozumiesz.<\/p>\n<p>JP: To co mia\u0142a zrobi\u0107? Wyjecha\u0107 gdzie\u015b, szuka\u0107 poza wiosk\u0105?<\/p>\n<p>TR: Nie, tylko musia\u0142a podj\u0105\u0107 starania o to. Te\u017c we\u017amy pod uwag\u0119, \u017ce w ci\u0105gu roku wype\u0142nionego prac\u0105 taka m\u0142oda panna na wydaniu w sztywnym takim gorsecie kulturowych zakaz\u00f3w nie mia\u0142a takiej okazji. W czasie karnawa\u0142u w\u0142a\u015bnie te starsze gospodynie, jako \u017ce by\u0142 to czas ich w\u0142adzy, prowokowa\u0142y takie warunki\u00a0 do tego m.in. tej zwyczaj \u201ekozio\u0142ka\u201d do tego s\u0142u\u017cy\u0142. Polega\u0142o to na tym, \u017ce spotykano si\u0119 w karczmie, na hucznej zabawie, gdzie byli r\u00f3wnie\u017c kawalerowie na wydaniu, a przy stole siedzia\u0142y panny na wydaniu ju\u017c z m\u0119\u017catkami i gospodyniami. By\u0142a wynaj\u0119ta kapela, po wielkopolsku tzw. grajkowie. Na \u015brodku przed nimi, tej sali tanecznej ustawiano beczk\u0119, na niej stawiano obrus i tac\u0119 na datki, ale najfajniejsz\u0105 spraw\u0105 jest ten tzw. podkozio\u0142ek. By\u0142a to zazwyczaj figurka, wyrze\u017abiona z drewna, z wikliny, mog\u0142a by\u0107 te\u017c ze szmaty, mog\u0142a by\u0107 z brukwi, z buraka, z jab\u0142ka, z ziemniaka, a r\u00f3\u017cnie to bywa\u0142o z w zale\u017cno\u015bci od regionu. By\u0142 to nagi ch\u0142opiec zwany naguskiem cz\u0119sto z mocno wyodr\u0119bnionymi swoimi akcesoriami seksualnymi. (\u015bmiech)<\/p>\n<p>JP: No i tutaj wychodzi jakby na wierzch troszeczk\u0119 taki podtekst mam wra\u017cenie karnawa\u0142u. Karnawa\u0142 mia\u0142 chyba mocno seksualny podtekst? Wszystko si\u0119 zgadza.\u00a0<\/p>\n<p>TR: Tak, tak ja bym nie powiedzia\u0142, a tak jak zauwa\u017cy\u0142e\u015b nie troszeczk\u0119, ale mocno. Stare przekazy m\u00f3wi\u0105 nawet o orgiach seksualnych w\u0142a\u015bnie w czasie tych dni zapustnych, dni szalonych i wr\u0119cz starsi ludzie na wsiach w wywiadach podkre\u015blali, \u017ce po karnawale przybywa\u0142o du\u017cych brzuch\u00f3w kobietom i niejedna panna z du\u017cym brzuchem musia\u0142a rych\u0142o wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c co tak naprawd\u0119 by\u0142o dobrze widziane, poniewa\u017c kobieta, kt\u00f3ra nie wysz\u0142a za m\u0105\u017c i kt\u00f3ra si\u0119 nie o\u017ceni\u0142a, nie zosta\u0142a pe\u0142noprawn\u0105 jakby kobiet\u0105, nie przesz\u0142a przez wszystkie formy inicjacji by\u0142a jak to si\u0119 \u0142adnie m\u00f3wi \u201ekulturowo bierna\u201d. I m.in. o to chodzi\u0142o w tych zwyczajach karnawa\u0142owych na polskiej wsi, aby sprowokowa\u0107 troszeczk\u0119 o prokreacj\u0119, o p\u0142odno\u015b\u0107, o rodzenie dzieci.<\/p>\n<p>JP: O przetrwanie.<\/p>\n<p>TR: O \u017cycie po prostu. O przetrwanie ma\u0142ych, wiejskich spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n<p>JP: Jasne.<\/p>\n<p>TR: Wi\u0119c jakby ten zwyczaj temu s\u0142u\u017cy\u0142.<\/p>\n<p>JP: A przy okazji si\u0119 dobrze bawiono po prostu.<\/p>\n<p>TR: Tak tylko t\u0105 kar\u0105 by\u0142 ten datek, czyli ca\u0142a zabaw\u0119 op\u0142aca\u0142y m\u0142ode, niezam\u0119\u017cne kobiety. Za kar\u0119 wrzuca\u0142y tam pieni\u0105\u017cki pod tego kozio\u0142ka i jakby za taniec nie p\u0142acili m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani, kawalerowie, ale kobiety p\u0142aci\u0142y i to by\u0142a taka kara.<\/p>\n<p>JP: No to teraz powiedz mi tak, przejd\u017amy sobie p\u0142ynnie mo\u017ce do tego, bo byli\u015bmy troch\u0119 w terenie wielkopolski, jak to wygl\u0105da w innych rejonach, czy zwyczaje karnawa\u0142u s\u0105 inne i te\u017c mo\u017ce dwa s\u0142owa mo\u017ce powiedz te\u017c o tym jak to wygl\u0105da na \u015bwiecie no bo to chyba jest te\u017c najciekawsze.<\/p>\n<p>TR: No jest to oczywi\u015bcie temat rzeka, ramy czasowe nas te\u017c troszeczk\u0119 ograniczaj\u0105, ale w innych regionach Polski wygl\u0105da to do\u015b\u0107 podobnie. No oczywi\u015bcie nie ma podkozio\u0142ka, jest to zwyczaj typowo wielkopolski, natomiast powiem przede wszystkim o jednym ciekawym zwyczaju, kt\u00f3ry funkcjonuje g\u0142\u00f3wnie we wschodniej, w\u0142a\u015bciwie w po\u0142udniowo-wschodniej Polsce. Mianowicie jest to \u201eci\u0105gni\u0119cie k\u0142ody\u201d. W tych dniach ostatk\u00f3w, mi\u0119sopust\u00f3w, czyli ostatnich trzech dni karnawa\u0142u albo ostatniego wr\u0119cz dnia, czyli we wtorek przed \u015arod\u0105 Popielcow\u0105, m\u0142ode, niezam\u0119\u017cne kobiety za to, \u017ce nie wysz\u0142y za m\u0105\u017c, nie podj\u0119\u0142y \u017cadnych krok\u00f3w ku temu musia\u0142y ci\u0105gn\u0105\u0107 k\u0142od\u0119. By\u0142 to po prostu pie\u0144 drzewa, starsze kobiety przywi\u0105zywa\u0142y tak\u0105 m\u0142od\u0105 dziewczyn\u0119 niezam\u0119\u017cn\u0105 do tej k\u0142ody i za kar\u0119 przez ca\u0142\u0105 wie\u015b, gdzie j\u0105 wyszydzano, spotyka\u0142a si\u0119 z drwinami musia\u0142a ci\u0105gn\u0105 k\u0142od\u0119. Jak widzimy to by\u0142y dosy\u0107 okrutne zwyczaje, no ale taki by\u0142 kiedy\u015b dawny \u015bwiat. Nie by\u0142 taki u\u0142agodzony i taki jak obecnie i te\u017c \u0142atwo sobie wyobrazi\u0107, \u017ce jakby m\u0142oda kobieta, niezam\u0119\u017cna przesz\u0142a przez co\u015b takiego, to zale\u017ca\u0142o jej potem na zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bciu. No staropanie\u0144stwo by\u0142o bardzo \u017ale widziane na wsi. Innym takim zwyczajem r\u00f3wnie\u017c w Wielkopolsce praktykowanym, ale r\u00f3wnie\u017c w ca\u0142ej Polsce jest taki zwyczaj jak \u201ewywo\u017cenie m\u0142odo\u017ce\u0144cowej\u201d. Jest to kolejny etap inicjacji kobiecej, mianowicie to chodzi\u0142o ju\u017c tym razem o m\u0142ode m\u0119\u017catki. Starsze kobiety, gospodynie zaprasza\u0142y m\u0142ode m\u0119\u017catki do karczmy i one musia\u0142y wtedy stawia\u0107 po prostu napite i jedzenie, tak\u017ce zabaw\u0119 za w\u0142asne pieni\u0105dze. Chodzi\u0142o tu o kar\u0119 za to, \u017ce s\u0105 bezdzietne najzwyczajniej w \u015bwiecie, wi\u0119c chodzi\u0142o tu o prokreacj\u0119 i posiadanie dzieci, urodzenie dzieci. I ten zwyczaj by\u0142 obecny w wielu regionach Polski i w Wielkopolsce r\u00f3wnie\u017c. Jakby dope\u0142niaj\u0105c odpowiedzi na Twoje pytanie powiem o trzecim zwyczaju inicjacyjnym dotycz\u0105cym ju\u017c typowo pe\u0142noprawnych gospody\u0144, mianowicie ukoronowaniem wtorkowej zabawy przed \u015arod\u0105 Popielcow\u0105, by\u0142y ta\u0144ce na wysoki len i ta\u0144ce na wysoki owies. Mianowicie, gdy te kobiety si\u0119 ju\u017c troch\u0119 podchmieli\u0142y alkoholem, w\u00f3dk\u0105 w karczmie, zaczyna\u0142y zabaw\u0119 huczn\u0105 i skaka\u0142y bardzo wysoko, po to aby symbolicznie wzbudzi\u0107 wegetacj\u0119. Ale jako, \u017ce kobiety zajmowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie tkactwem, prz\u0119dzeniem ubra\u0144 z lnu, dlatego si\u0119 m\u00f3wi\u0142o o tym, \u017ce by\u0142y to ta\u0144ce na wysoki len \u017ceby len wyr\u00f3s\u0142 jak najwy\u017cej, ale do tego ta\u0144ca mia\u0142y prawo tylko kobiety zam\u0119\u017cne, kt\u00f3re posiada\u0142y ju\u017c w\u0142asne dzieci, czyli kobiety pe\u0142noprawne gospodynie.<\/p>\n<p>JP: Dzi\u015b widzi si\u0119 to w takim obrazie popkultury, ten karnawa\u0142 brazylijski jest chyba najbardziej znany.<\/p>\n<p>TR: Jest najbardziej znany, a przede wszystkim jest wypromowany. Ja mog\u0119 tylko doda\u0107, \u017ce ten karnawa\u0142 brazylijski gromadzi miliony ludzi. Chyba z tego co wiem to rekord jest 5 milion\u00f3w ludzi spotka\u0142o si\u0119 na ulicach Rio de Janeiro. Brazylia by\u0142a kiedy\u015b koloni\u0105 portugalsk\u0105, wi\u0119c ten karnawa\u0142 te\u017c ma \u017ar\u00f3d\u0142a \u015br\u00f3dziemnomorskie, przyby\u0142 z Portugalii. Natomiast on tak naprawd\u0119 ma charakter takiego synkretyzmu kulturowego, jeszcze religijnego, poniewa\u017c s\u0105 tam w\u0105tki zar\u00f3wno rodzime, zaczerpni\u0119te od rodzimych mieszka\u0144c\u00f3w Brazylii, czyli Indian, a tak\u017ce innych kultur wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych Brazyli\u0119, czyli przede wszystkim potomk\u00f3w czarnosk\u00f3rych niewolnik\u00f3w, a tak\u017ce r\u00f3\u017cnych imigrant\u00f3w z Europy. No cech\u0105 charakterystyczn\u0105 brazylijskiego karnawa\u0142u s\u0105 przegl\u0105dy r\u00f3\u017cnych szk\u00f3\u0142 samby. To jest jakby dla nich okazja \u017ceby si\u0119 pokaza\u0107. No wszyscy widzimy w telewizji bogate stroje, r\u00f3\u017cnobarwne odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do wielokulturowo\u015bci Brazylii.<\/p>\n<p>JP: M\u00f3wisz o tych liczbach zawrotnych czy uwa\u017casz przez to, \u017ce tradycja karnawa\u0142u jest wci\u0105\u017c \u017cywa? \u017be to jest co\u015b takiego co nie przeminie z racji tego jakie uniwersalne warto\u015bci kultywuje itd.?\u00a0<\/p>\n<p>TR: Tak, tak uwa\u017cam. No nawet w Polsce przecie\u017c ca\u0142y czas odbywaj\u0105 si\u0119 bale maskowe, kultywujemy t\u0142usty czwartek. Natomiast te bale karnawa\u0142owe czy karnawa\u0142, obchodzenie karnawa\u0142u hucznie, t\u0142umnie na ulicach miast gromadzi t\u0142umy turyst\u00f3w. Tak jest w Rio. Tak jest w drugim co do wielko\u015bci karnawale na \u015bwiecie- na Wyspach Kanaryjskich, na Teneryfie, bardzo du\u017co turyst\u00f3w tam si\u0119 zje\u017cd\u017ca. Tak jest w karnawa\u0142ach w Niemczech- w Westfalii, Nadrenii. Karnawa\u0142 w Wenecji powoli od\u017cywa, bo przez jaki\u015b czas zanik\u0142, karnawa\u0142 w Rzymie, karnawa\u0142 w Lizbonie, karnawa\u0142 we Francji, wi\u0119c nie s\u0105dz\u0119, aby ta tradycja zanik\u0142a, jak ka\u017cda tradycja ulega przekszta\u0142caniu, zmieniaj\u0105 si\u0119 pierwotne sensy, bo jak wcze\u015bniej m\u00f3wili\u015bmy by\u0142y to sensy mocno rytualne, prokreacyjne, takie zwi\u0105zane z inicjacj\u0105 kobiet, a teraz jest to przede wszystkim funkcja zabawowa.<\/p>\n<p>JP: Czy \u017cywy czy nie\u017cywy? My\u015bl\u0119, \u017ce wci\u0105\u017c \u017cywy, karnawa\u0142 jest i b\u0119dzie. Tomek Rak b\u0119dzie te\u017c o nim m\u00f3wi\u0142 24 lutego na spotkaniu w muzeum, a je\u015bli chcecie mo\u017cecie do nas wpa\u015b\u0107. Ci z Was, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 s\u0142ucha\u0107 o tym karnawale, o tradycji karnawa\u0142u na Spotify w innych miejscach to wiele si\u0119 dowiedz\u0105, to jest taki jakby przedsionek tego co mogliby o karnawale, bo jak nie powiesz sam, \u017ce karnawa\u0142 jest o wiele g\u0142\u0119bszym tematem do rozwa\u017ca\u0144 i do tego \u017ceby pozna\u0107 jego wszystkie jego zwyczaje. Ja dzisiaj Ci dzi\u0119kuj\u0119 Tomku!\u00a0<\/p>\n<p>TR: Ja r\u00f3wnie\u017c i zapraszamy na wi\u0119cej do muzeum.<\/p>\n<p>JP: Dzi\u0119kuj\u0119 Ci bardzo z t\u0105 rozmow\u0119 i te\u017c w jaki\u015b spos\u00f3b chcia\u0142em, dzisiaj rozmawiali\u015bmy o karnawale, jeszcze raz przypomn\u0119, ale te\u017c chcia\u0142bym zapowiedzie\u0107, \u017ce b\u0119dziemy si\u0119 z Tomkiem spotyka\u0107 cz\u0119\u015bciej w tym roku. Tomek ma wiele ciekawych rzeczy do opowiedzenia, jest etnologiem naszym muzealnym i w g\u0142owie ma naprawd\u0119 wiele ciekawych informacji zwi\u0105zanych z kultur\u0105, cz\u0142owiekiem i na pewno nasze spotkania b\u0119d\u0105 wok\u00f3\u0142 tych temat\u00f3w kr\u0105\u017cy\u0107. Jakim\u015b punktem wyj\u015bcia b\u0119dzie te\u017c wystawa, kt\u00f3ra teraz trwa \u201eEko-Etno. Natura dawnej wsi\u201d. Nied\u0142ugo te\u017c takie spotkanie przeprowadzimy, tak\u017ce na razie tyle i dzi\u0119kuj\u0119 i to wszystko.<\/p>\n<p>TR: Dzi\u0119kuj\u0119!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jakub Piwo\u0144ski, kulturoznawca, i Tomasz Rak, etnolog, rozmawiaj\u0105 o dawnych i wsp\u00f3\u0142czesnych tradycjach karnawa\u0142u. Jak d\u0142ugo trwa? Jakie s\u0105 jego najbardziej charakterystyczne zwyczaje? Co kryje si\u0119 pod jego nazw\u0105? I [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":230,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,4],"tags":[],"class_list":["post-225","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-podcast","category-rozmowy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=225"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":290,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225\/revisions\/290"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/230"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=225"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=225"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=225"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}