Kt\u00f3\u017c z nas wczesnym rankiem nie marzy o fili\u017cance dobrej kawy. O historii tego napoju i naczyniach s\u0142u\u017c\u0105cych do jego picia opowiemy w dzisiejszym odcinku.<\/p>\n\n\n
<\/iframe><\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Transkrypcja odcinka<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">To jest podcast \u201eArcydzie\u0142a\u201d muzeum okr\u0119gowego w Lesznie<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kt\u00f3\u017c z nas wczesnym rankiem nie marzy o fili\u017cance dobrej kawy. O historii tego napoju i naczyniach s\u0142u\u017c\u0105cych do jego picia opowiemy w dzisiejszym odcinku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Przy mikrofonie Ma\u0142gorzata Gniazdowska<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">S\u0142uchacie Pa\u0144stwo w\u0142a\u015bnie kolejnego odcinka podcastu pod tytu\u0142em \u201e Zapraszamy na kaw\u0119\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas nie wyobra\u017ca sobie pocz\u0105tku dnia od kubka czy fili\u017canki kawy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A historia tego napoju oraz naczy\u0144 do jej zaparzania i serwowania jest d\u0142uga.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jednym z pierwszych amator\u00f3w kawy w Polsce by\u0142 kr\u00f3l Jan III Sobieski. Powtarzana jest legenda o setkach wielkich work\u00f3w wype\u0142nionych ziarnami kawy, kt\u00f3re znaleziono w zdobytym obozie tureckim pod Wiedniem. Wielu zdobywc\u00f3w my\u015bla\u0142a, \u017ce to karma dla wielb\u0142\u0105d\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 work\u00f3w uratowa\u0142 Jerzeg Franciszek Kulczycki i za\u0142o\u017cy\u0142 w Wiedniu pierwsz\u0105 kawiarnie. Ziarna pocz\u0105tkowo sprowadzano z Turcji od innowierc\u00f3w i nap\u00f3j traktowano z wielk\u0105 podejrzliwo\u015bci\u0105. Niekt\u00f3rzy zarzucali mu wr\u0119cz diabelskie pochodzenie \u2013 dowodem mia\u0142a by\u0107 ciemna barwa. Ponadto zadawano sobie pytanie: czy kaw\u0119 \u2013 podobnie, jak i czekolad\u0119 \u2013 mo\u017cna pi\u0107 w trakcie staropolskiego postu?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jan Andrzej Morsztyn poeta i polityk w 2 po\u0142. XVII wieku pisa\u0142 : \u017ce to „nap\u00f3j szata\u0144ski, co wykrzywia g\u0119b\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105”. Stosunek do kawy zacz\u0105\u0142 si\u0119 zmienia\u0107, gdy zacz\u0119to j\u0105 sprowadza\u0107 do Polski tak\u017ce z Niderland\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pierwsz\u0105 monografi\u0119 o kawie opublikowano w po\u0142owie XVIII wieku. Jej autor Tadeusz Krusi\u0144ski, jezuicki orientalista i naukowiec o mi\u0119dzynarodowej renomie oraz amator kawy z dodatkiem mirry, wiele lat prowadzi\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105. Obserwacje o tureckich zwyczajach spisa\u0142 w broszurce „Spos\u00f3b nale\u017cytego za\u017cywania kawy tureckiej”. Wyda\u0142 j\u0105 w Warszawie inny zagorza\u0142y kawosz J\u00f3zef Minasowicz. Zaadresowano j\u0105 nie tylko do „czytelnik\u00f3w roztropnych”, kt\u00f3rym kawa, a przynajmniej „francuszczyzna jak \u0142acina smakuje”, lecz r\u00f3wnie\u017c „\u0142askawych czytelnic”, czyli kobiet, kt\u00f3re do tej pory zaczyna\u0142y dzie\u0144 polewk\u0105 z piwa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Do promotor\u00f3w kawy w Polsce nale\u017ca\u0142 tak\u017ce Minasowicz. Jako wsp\u00f3\u0142pracownik post\u0119powego „Monitora” (za\u0142o\u017conego m.in. przez Ignacego Krasickiego z inicjatywy i przy wsparciu kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego) publikowa\u0142 utwory promuj\u0105ce zar\u00f3wno sam nap\u00f3j, jak i kultur\u0119 jego picia. Podkre\u015blano jeszcze jedn\u0105 wa\u017cn\u0105 zmian\u0119 w zwi\u0105zku z mod\u0105 na „tureckiego renegata” (jak tak\u017ce zwano kaw\u0119 w XVIII wieku). Mianowicie, kawa „nie mno\u017cy pijak\u00f3w”! Rosn\u0105ca popularno\u015b\u0107 ogranicza pija\u0144stwo w\u015br\u00f3d szlachty i bogatego mieszcza\u0144stwa: „cho\u0107 uzale\u017cnia, podobnie jak alkohol, to jednak defekt\u00f3w rozumu nie czyni”. Wr\u0119cz wypada\u0142o wym\u00f3wi\u0107 si\u0119 kaw\u0105, je\u015bli nie mia\u0142o si\u0119 ju\u017c ochoty na kolejny kieliszek w\u00f3dki albo wina, proponowany po kolacji przez pana domu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W Polsce pijano kaw\u0119 po turecku. Sprowadzano j\u0105 przez Gda\u0144sk i Kr\u00f3lewiec. W jej braku importowano kaw\u0119 z Lewantu, francuskiej Martyniki i Indii Holenderskich.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Propagatorzy kawy oburzyli si\u0119, gdy import kawy nad Wis\u0142\u0119 ob\u0142o\u017cono wysokim c\u0142em.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kawa „po polsku” mia\u0142a by\u0107 mocna i klarowna. Wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 zwyczaj jej serwowania inaczej ni\u017c we wschodniej tradycji, czyli z mlekiem, a najlepiej z t\u0142ust\u0105 \u015bmietank\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">R\u00f3wnie\u017c ksi\u0105dz Kitowicz odnotowa\u0142 w „Opisie obyczaj\u00f3w”, \u017ce kawa „rozesz\u0142a si\u0119 po domach pa\u0144skich \u2013 maj\u0119tniejszych mieszczan i szlachty”. Pierwsz\u0105 fili\u017cank\u0119 wypijano jeszcze w \u0142\u00f3\u017cku z cukrem i mlekiem lub, ch\u0119tniej, z t\u0142ust\u0105 \u015bmietank\u0105, a kolejne po obiedzie i kolacji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kto si\u0119 raczy\u0142 „najulubie\u0144szym” trunkiem? Przede wszystkim… kobiety: „tak z rana, jako te\u017c po obiedzie i wieczerzy, osobliwie, gdy w kompanii jakiej albo podczas ta\u0144c\u00f3w d\u0142ugo w noc dosiadywa\u0142y”. Upatrywano w tym pozytywn\u0105 zmian\u0119 cywilizacyjn\u0105. Wcze\u015bniej bowiem kobiety na poranny posi\u0142ek spo\u017cywa\u0142y wspomnian\u0105 polewk\u0119 piwn\u0105 z winem, cukrem i cynamonem. Potem przechodzi\u0142y do apteczki, by „zakropi\u0107 mdl\u0105c\u0105 poleweczk\u0119 w\u00f3deczk\u0105”. W efekcie si\u0119 rozpija\u0142y i „na rozmaite j\u0119dze, dziwiaczki, chimeryczki, nareszcie na pijaczki ogniste wychodzi\u0142y”.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jak zauwa\u017ca\u0142 Kitowicz, kawa przesz\u0142a \u2013 najpierw od ludzi maj\u0119tnych \u2013 do „ca\u0142ego posp\u00f3lstwa, podnios\u0142y si\u0119 po miastach kafenhauzy; szewcy, krawcy, przekupki, tragarze i najostateczniejszy mot\u0142och uda\u0142 si\u0119 do kawy”.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W bogatszych domach wydatki na kaw\u0119 mog\u0142y stanowi\u0107 du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wydatk\u00f3w, nawet do \u0107wierci koszt\u00f3w kupowanego alkoholu! W ci\u0105gu dziesi\u0119ciolecia popyt na kaw\u0119 zwi\u0119kszy\u0142 si\u0119 kilkakrotnie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Biedniejsi te\u017c pili kaw\u0119, ale nie zawsze w stu procentach sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z ziaren kawy. Pojawi\u0142y si\u0119 rozmaite substytuty. Smak kawy imitowa\u0142a palona pszenica lub groch lub cykorii. W XIX wieku istnia\u0142, szczeg\u00f3lnie w r\u00f3\u017cnego rodzaju karczmach, obyczaj wzmacniania kawy alkoholem. W tym\u017ce stuleciu, niezale\u017cnie od regionu, nie rozpoczynano \u015bniadania bez \u015bwie\u017co zaparzonej kawy. Podawa\u0142a j\u0105 o poranku s\u0142u\u017cba, i to wprost do \u0142\u00f3\u017cka pa\u0144stwa. Ale pijano j\u0105 tak\u017ce w ci\u0105gu dnia, w szczeg\u00f3lno\u015bci po podwieczorku. Zamo\u017cni ziemianie zatrudniali wykwalifikowan\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119, kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o parzenie kawy. Znaczenie kawy i kawiarki by\u0142y tak istotne, \u017ce <a href=\"http:\/\/culture.pl\/pl\/tworca\/adam-mickiewicz\">Adam Mickiewicz<\/a> w II Ksi\u0119dze Pana Tadeusza po\u015bwi\u0119ci\u0142 im sporo miejsca<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cz\u0119sto jednak parzono kaw\u0119 bez specjalnych sprz\u0119t\u00f3w. U\u017cywano zwyk\u0142ego sitka do kt\u00f3rego wsypywano mielone ziarna i przelewano wrz\u0105tkiem. Ko\u0144cowy efekt nie by\u0142 aromatyczny. Mi\u0119dzy z\u0119by wchodzi\u0142y fusy, a nap\u00f3j nie osi\u0105ga\u0142 odpowiedniego smaku. Z zacz\u0119to stosowa\u0107 maszynki do kawy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Co ciekawe, w XIX wieku kaw\u0119 palono zazwyczaj samodzielnie w domu w specjalnych maszynkach. By\u0142o tak poniewa\u017c do ko\u0144ca XIX wieku sprzedawano surowe, a nie palone ziarna. St\u0105d r\u00f3wnie\u017c popularno\u015b\u0107 kawiarni (pocz\u0105tkowo zwano je kafehauzami). W 1724 roku Francuz Henri Duval otworzy\u0142 kawiarni\u0119 w Warszawie. W po\u0142owie XIX wieku w stolicy dzia\u0142a\u0142o ok 180 kawiar\u0144, a w Krakowie \u2013 ponad 50.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W czym pito kaw\u0119 ? Najbogatsi u\u017cywali naczy\u0144 srebrnych: dzbank\u00f3w, dzbanuszk\u00f3w do \u015bmietanki, fili\u017canek, a nast\u0119pnie porcelanowych. Mniej zamo\u017cni stosowali naczynia z cyny czy fajansu. Znane wytw\u00f3rnie porcelany czy warsztaty z\u0142otnicze wytwarza\u0142y zestawy naczy\u0144 do podawania i picia kawy, herbaty i czekolady. Maria Leszczy\u0144ska po urodzeniu nast\u0119pcy tronu otrzyma\u0142a od m\u0119\u017ca, kr\u00f3la Ludwika XVI neseser z zestawem do kawy, herbaty i czekolady. W XVIII i XIX wieku taki zestaw uznawano za bardzo elegancki prezent.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A co w Lesznie ?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nasze miasto nie odbiega\u0142o od innych znanych o\u015brodk\u00f3w. I u nas bardzo szybko zacz\u0119to pi\u0107 kaw\u0119. \u015awiadcz\u0105 o tym zapiski w inwentarzach po\u015bmiertnych czyli spisach maj\u0105tku po zmar\u0142ych mieszka\u0144cach Leszna. Taki spis sporz\u0105dzano gdy np. umiera\u0142 ojciec rodziny a pozostawa\u0142y nieletni spadkobiercy. Z inwentarzy po\u015bmiertnych mieszka\u0144c\u00f3w Leszna wynika, \u017ce ju\u017c na pocz\u0105tku XVIII wieku najbogatsi mieszka\u0144cy miasta posiadali zastaw\u0119 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do parzenia i picia kawy. Leszczy\u0144ski kupiec Ludwig Hanisch, zmar\u0142y w 1717, posiada\u0142 srebrn\u0105 \u0142y\u017ceczk\u0119 do kawy. W inwentarzu maj\u0105tku Samuela Prabersch, spisanym w 1760, odnotowano cynowy dzbanuszek do serwowania tego napoju.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W naszym muzeum posiadamy kilka eksponat\u00f3w<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najstarszy to cynowy dzbanuszek do parzenia kawy. To naczynie o wysoko\u015bci 14,5 cm z ta\u015bmowym wygi\u0119tym uchem i wysoko osadzonym dzi\u00f3bkiem, rozszerzaj\u0105cym si\u0119 przy wylewie. Brzusiec dekorowany pionowym \u017ceberkowaniem i fryzem z pere\u0142ek. Nie zachowa\u0142a si\u0119 pokrywka naczynia. Brak znak\u00f3w konwisarskich, kt\u00f3re mog\u0142yby okre\u015bli\u0107 pochodzenie dzbanuszka. Do zbior\u00f3w muzeum naczynie trafi\u0142o na pocz\u0105tku lat 50-tych XX wieku z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dzbanuszek s\u0142u\u017cy\u0142 pierwotnie najprawdopodobniej do parzenia kawy. Identyczny znajduje si\u0119 w zbiorach Muzeum Narodowego w Gda\u0144sku i okre\u015blany jest jako kafetiera. Leszno mia\u0142o w XVIII stuleciu liczne kontakty gospodarcze, handlowe i kulturalne z tym nadmorskim miastem.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kolejne naczynie to fili\u017canka z delikatnej porcelany, niewielka, cylindryczna o wysoko\u015bci 6 cm i \u015brednicy 6 cm. Naczynie ma kolor ciemnozielony. Na tym ciemnozielonym tle malowany szaro\u015bci\u0105 i czerni\u0105 pejza\u017c w typie holenderskim. Na niewielkiej fili\u017cance przedstawiono drzewa, rzek\u0119, most i id\u0105cych ludzi. Na odwrociu umieszczono znak firmowy. Fili\u017canka powsta\u0142a w Pary\u017cu mi\u0119dzy 1800 a 1828 rokiem. Niestety nie zachowa\u0142 si\u0119 spodek od tej fili\u017canki.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kolejnym naczyniem jest porcelanowa fili\u017canka z bia\u0142ej porcelany o lekko rozchylonej czaszy. Czasza zdobiona motywem pionowych linii wyciskanych w porcelanie. Wewn\u0119trzna kraw\u0119d\u017a fili\u017canki zdobiona z\u0142oconym paskiem. W centrum czaszy widok ratusza oraz napis Kawiarnia w Ratuszu. Fili\u017canka powsta\u0142a po 1992. Reprezentuje popularny wz\u00f3r Kamelia z fabryki w Chodzie\u017cy. Dekoracja odnosi si\u0119 do nieistniej\u0105cej ju\u017c kawiarni w leszczy\u0144skim Ratuszu. Do zestawu nale\u017cy tak\u017ce dzbanek do kawy oraz cukiernica.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dzisiaj najcz\u0119\u015bciej pijemy kaw\u0119 w du\u017cych kubkach. Chcemy si\u0119 napi\u0107, chcemy obudzi\u0107 si\u0119. Kiedy\u015b picie kawy celebrowano, to wr\u0119cz by\u0142a uroczysto\u015b\u0107 kiedy popo\u0142udniami gromadzono si\u0119, czy po obiedzie, czy pod wiecz\u00f3r i pito kaw\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kawa od XVIII wieku sta\u0142a si\u0119 nieod\u0142\u0105cznym elementem kultury tak jak nieod\u0142\u0105cznym elementem kultury – tak\u017ce w Polsce – sta\u0142y si\u0119 produkowane do picia kawy serwisy z\u0142o\u017cone z fili\u017canek, dzbanuszk\u00f3w na kaw\u0119, dzbanuszk\u00f3w do mleka czy \u015bmietanki, cukiernic. To wszystko mo\u017cna obejrze\u0107 w r\u00f3\u017cnych muzeach ale tak\u017ce w naszym muzeum w Lesznie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">To wszystko w dzisiejszym odcinku. Dzisiaj m\u00f3wili\u015bmy o historii picia kawy oraz o naczyniach ku temu s\u0142u\u017c\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u00f3wi\u0142a do Was Ma\u0142gorzata Gniazdowska, serdecznie dzi\u0119kuj\u0119 i do widzenia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kt\u00f3\u017c z nas wczesnym rankiem nie marzy o fili\u017cance dobrej kawy. O historii tego napoju i naczyniach s\u0142u\u017c\u0105cych do jego picia opowiemy w dzisiejszym odcinku. Transkrypcja odcinka To jest podcast […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":214,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,5],"tags":[10,17,13],"class_list":["post-213","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arcydziela","category-podcast","tag-leszno","tag-muzeum","tag-naczynia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/213","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=213"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/213\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":221,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/213\/revisions\/221"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/214"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=213"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=213"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/podcast.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=213"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}